علل و راه درمان زخم معده
در گذشتههاي نهچندان دور تصور ميشد شيوه زندگي مانند علاقه زياد به غذاهاي پرادويه يا شغلهاي استرسزا، ريشه زخم معده هستند اما امروزه پزشکان دريافتند که علت اصلي زخم معده، استرس يا رژيم غذايي نيست بلکه آلوده شدن به باکتري خاصي به نام هليکوباکتر پيلوري علت اصلي آن است.
اين باکتري در بزاق وجود دارد و از طريق استفاده از قاشق و چنگال فرد آلوده يا خوردن غذاي نيمه کاره ديگران منتقل ميشود. برخي از داروها مانند آسپيرين، ايبوپروفن، ناپروکسن، کتوپروفن و برخي داروهاي درمانکننده بيماري آرتريت (درد و ورم مفاصل) ازجمله اين داروهاست که ميتوانند باعث زخم معده شوند به همين علت بايد از مصرف هرگونه دارو بدون مشورت با پزشک خودداري کنيد. مصرف سيگار و الکل هم از ديگر علل زخم معده است.
علائم زخم معده
رايجترين علائم زخم معده، درد سوزشي که از جناغ سينه تا بالاي ناف ميتواند احساس شود. درد زخم معده به علت تماس اسيد معده با منطقه آسيب، ايجاد ميشود. درد زخم معده از يک ساعت بعد از غذا خوردن شروع ميشود و تا ساعتها ادامه پيدا کند همچنين شبها شعلهور شده و ميتواند فرد را از خواب بيدار کند. درد زخم معده در زمان خالي بودن معده بدتر ميشود لذا بايد از گرسنگي اجتناب کرد. زخم معده ميتواند براي مدتي فروکش کند ولي بعد از چند هفته علائم زخم معده برميگردد لذا حتما بايد براي درمان زخم معده به پزشک مراجعه کرد.
علائم زخم معده و نشانه هاي آن در موارد کمتر :
* بالا آوردن خون، که با رنگ قرمز يا سياه مشخص ميشود.
* وجود خون تيره رنگ در مدفوع يا قيري شدن مدفوع
* حالت تهوع يا استفراغ
* کاهش وزن بدون دليل
* تغيير اشتها که فرد بايد هر چه سريعتر به پزشک مراجعه کند. البته بايد دقت داشت که هر دردي زخم معده نيست. مهمترين بيماري که علائم مشابه زخم معده دارد حمله قلبي است لذا از خود درماني جدا بپرهيزيد.
تشخيص زخم معده,آندوسکوپي
در روش آندوسکوپي، پزشک توسط لوله باريکي که از دهان وارد معده شما ميکند و داخل معده را مي بيند
پزشک براي تشخيص زخم معده از آندوسکوپي استفاده ميکند. در روش آندوسکوپي، پزشک توسط لوله باريکي که از دهان وارد معده شما ميکند و سر آن نور است، داخل معده را ميبيند و ممکن است از لايه داخلي معده، نمونهبرداري کند (يعني تکهاي بردارد) تا وجود هليکوباکترپيلوري را بررسي کند. آزمايش خون و آزمايش تنفس نيز براي تشخيص هليکوباکترپيلوري بهکار ميروند.
معمولا در افراد جوان اگر علامتهايي مانند کاهش وزن، کمخوني، استفراغ و احساس گير کردن غذا وجود نداشته باشد و فقط درد معده داشته باشند، بايد از آنها آزمايش خون و تست تنفسي براي ميکروب هليکوباکتر گرفته شود و درصورت اثبات آن، درمان شوند. ولي در افرادي که بالاي 40سال دارند يا دچار کم خوني، تهوع و استفراغ هستند يا احساس گير کردن غذا دارند حتماً بايد آندوسکوپي انجام شود چون سرطان معده در کشور ما شايع است.
اگر مبتلا به باکتري هليکوباکترپيلوري باشيد حتما بايد درمان آنتيبيوتيکي چند دارويي براي مدت دوماه استفاده کنيد. همچنين داروهاي کاهشدهنده اسيد معده مانند رانيتيدين، فاموتيدين، امپرازول و... به کاهش درد معده کمک ميکند. اگر زخم معده خونريزي شديد داشته باشد، ممکن است آندوسکوپي براي سوزاندن زخم و کاهش خونريزي لازم باشد. اگر خونريزي با آندوسکوپي کنترل نشود يا سوراخشدگي زخم رخ دهد، آنگاه جراحي مورد نياز خواهد بود.
زمان مراجعه به پزشک
زخم پپتيک، زخمي نيست که شما بتوانيد به تنهايي و بدون مراجعه به پزشک آن را درمان کنيد. اگرچه داروهاي بلوکهکننده اسيد و آنتياسيدها، درد را تسکين ميدهند اما اين بهبودي، کوتاهمدت است. چنانچه علائم يا نشانههايي از زخم معده مشاهده کرديد، براي درمان زخم معده حتما به پزشک مراجعه کنيد. و از طرف ديگر درد معده شما ممکن است نشانه بيماري خطرناک ديگري مثل حمله قلبي باشد، پس اگر با درد معده به پزشک مراجعه کرديد و او برايتان نوار قلب درخواست کرد تعجب نکنيد.
خطر زخم معده
بيشتر کساني که زخم معده دارند، فقط درد معده دارند. برخي افراد هم هيچ نوع علامتي ندارند. زخمها باعث ايجاد ساير مشکلات جسمي هم ميشوند؛ گاهي اوقات خونريزي ميکنند. اگر زخمها خيلي عميق شوند، ميتوانند ديواره معده را سوراخ کنند. همچنين زخمها ميتوانند باعث انسداد معده شوند يعني از عبور غذا در معده جلوگيري کنند که در اين حالت، تهوع، استفراغ و کاهش وزن ديده ميشود.
درصورت مشاهده علائم هشداردهنده زير، فوراً به پزشک مراجعه کنيد.
1- استفراغ خوني
2- بالا آوردن غذايي که چند ساعت يا چند روز قبل خورده شده است.
3- احساس سرما يا مرطوب بودن پوست
4- احساس ضعف يا سرگيجه غيرعادي
5- مدفوع خوني (خون ممکن است مدفوع شما را سياه رنگ يا قيريشکل کند)
6- احساس تهوع مداوم يا استفراغ کردن مکرر
7- احساس درد شديد و ناگهاني
8- کاهش وزن پايدار
9- با مصرف دارو، دردتان کم نشود.
10- درد به قسمت پشت بدن کشيده شود.
زخم معده,زخم پپتيک
اگر زخم معده داريد سيگار نکشيد و الکل مصرف نکنيد
اگر زخم معده داريد حتما موارد زير را رعايت کنيد:
1- تعداد وعدههاي غذايي خود را افزايش و حجم هر وعده را کاهش دهيد تا معده شما خالي نماند.
2- آهسته غذا بخوريد و آن را کامل بجويد.
3- از مصرف گوشت و ماهي دودي و نمک سود شده همچنين انواع شور و آجيلهاي پر نمک بپرهيزيد.
4- مصرف چاي و قهوه و نوشيدنيهاي گازدار را کاهش دهيد.
5- سيگار نکشيد و الکل مصرف نکنيد.
6- با آرامش غذا بخوريد و از استرس پرهيز کنيد.
7- افسردگي، ناراحتي و استرس را از خود دور کنيد و فقط بخنديد. پس برويد به سوي خنده درماني!
8- هيچگاه سرخود از آسپيرين يا مسکنهاي مانند بروفن استفاده نکنيد. در دردهاي معمولي ميتوانيد استامينوفن مصرف کنيد.
9- توصيه شده است که مبتلايان به اين بيماري از مصرف وعده غذايي حجيم قبل از خواب اجتناب کنند.
10- در گذشته شير غذاي مهمي در درمان زخم معده محسوب ميشد، علت مصرف آن اين بوده است که تصور ميشد شير باعث خنثيسازي محتويات معده ميشود اما ثابت شده بهعلت اينکه محتوي کلسيم و پروتئين شير بالاست، يک تحريککننده قوي ترشح اسيد معده است. به همين دليل مصرف متناوب و مکرر شير براي درمان زخم معده توصيه نميشود.
11- از قاشق و چنگال ديگران استفاده نکنيد، از ليوان ديگران آب نخوريد.
12- مواد غذايي مفيد براي زخم معده شامل:
عسل، بادام، موز، شيرين بيان، نعناع، بابونه
13- مواد غذايي غيرمجاز در زخم معده شامل:
شير، خامه، شير کاکائو، قهوه، چايي، انواع نوشابهها، الکل، غذاهاي ادويهدار خصوصا فلفل، غذاهاي پرچرب مثل آبگوشت، سبزيجات نفاخ مانند کلم، ترب، تربچه، خيار، شلغم، پياز و پيازچه، ميوههاي نفاخ مانند هندوانه، گيلاس، گوجه سبز، هلو، چغاله بادام و زيتون ميوههاي ترش مانند پرتقال و نارنگي.
● ملاقات با میکروب زخم آفرین
معده شما یکی از بهترین جاها برای رشد یک میکروب است. در واقع «هلیکوباکتر پیلوری» تنها باکتری است که می تواند در معده زنده بماند و رشد کند.
این باکتری بقای خود را مدیون خواص متعددی است که توضیح دهنده قدرت سازگاری منحصر به فرد آن است؛ اول اینکه این میکروب به مقدار کمی اکسیژن برای ادامه حیات نیاز دارد، یعنی حدود یک پنجم مقداری که انسان ها به آنها نیاز دارند، دوم اینکه شکل مارپیچی آن به این باکتری اجازه می دهد در میان لایه مخاطی پوشاننده پوشش معده خود را وارد کند، سوم اینکه این باکتری حداکثر هفت پروتئین شلاق مانند دارد که از انتهای باکتری بیرون زده اند و آن را درون لایه مخاطی حرکت می دهند و چهارم اینکه این باکتری دارای گیرنده های مخصوصی است که به آن امکان می دهد راه خود را در میان مخاط بگشاید و به سلول های پوشش معده بچسبد.
«هلیکوباکتر پیلوری» یک خاصیت دیگر هم دارد که از همه مهم تر است. این باکتری می تواند مولکول های «اوره» (ماده شیمیایی که در بافت ها و مایعات بدنی انسان وجود دارد) را تجزیه کند. این فرآیند باعث ایجاد آمونیاک و دی اکسید کربن می شود و که غلاف ابرمانندی در اطراف باکتری به وجود می آورد و اسید معده که باکتری های معمولی را می کشد، از آن حفاظت می کند. این توانایی برای شکستن اوره امتیاز بزرگی برای «هلیکوباکتر پیلوری» است. اما پزشکان این خاصیت را به امتیازی برای خودشان بدل کرده اند به این ترتیب که با «آزمون تنفسی اوره» وجود عفونت با این باکتری را تشخیص می دهند.
● چه کسی هلیکوباکتر می گیرد؟
بر اساس بهترین تخمین ها حدود نیمی از جمعیت جهان به «هلیکوباکتر پیلوری» آلوده هستند و این میزان شیوع، آن را شایع ترین عفونت باکتریایی در انسان ها می سازد. از آنجایی که این ارگانیسم تنها از طریق آب و غذایی که با مواد مدفوعی عفونی انسان آلوده شده باشند، منتقل می شود، عفونت با «هلیکوباکتر پیلوری» بیش از همه در مناطقی شایع است که ازدحام جمعیت، بهداشت نامناسب و عدم رعایت کافی نظافت وجود داشته باشد. در کشورهای رو به توسعه شیوع عفونت با این باکتری به ۸۰ درصد می رسد. میزان عفونت با این باکتری در یک کشور بر حسب سن و وضعیت اجتماعی- اقتصادی متفاوت است. در امریکا حداکثر ۵۰ درصد از افراد سالمند دارای این باکتری هستند که در دوران کودکی شان که زندگی سخت تر بود، این باکتری را کسب کرده اند. اما تنها ۲۰ درصد کودکان کم سن در حال حاضر این باکتری را دارند.
«هلیکوباکتر پیلوری» بر خلاف باکتری های استرپتوکوک و استافیلوکوک که روی پوست یا در گلو قرار دارند (بدون اینکه التهابی ایجاد کنند) همیشه باعث التهاب می شود و در این مورد التهاب معده یا «گاستریت» به وجود می آید.
این باکتری انواع مختلفی از سموم را ایجاد می کند که گلبول های سفید را تحریک می کند تا پروتئین های کوچکی (سایتوکاین ها) را تولید کنند. این مواد به نوبه خود چرخه التهاب را بیشتر تشدید می کنند. سویه هایی از هلیکوباکتر که حاوی یک ژن خاص به نام cagA است، بیشتر از همه آسیب رسان هستند.
با این حال حتی این گونه ها نیز از پوشش معده به سایر نقاط بدن گسترش پیدا نمی کنند.گرچه هر کسی که «هلیکوباکتر پیلوری» داشته باشد، دست کم درجاتی از گاستریت را دارد، ولی اکثریت این افراد بدون علامت هستند و حالشان خوب باقی می ماند. اما حداکثر ۳ درصد افراد مبتلا به «هلیکوباکتر پیلوری» دچار زخم پپتیک در معده یا دوازدهه (بخشی از روده که درست پس از معده قرار دارد) و درصد بسیار کمتری از آنها دچار سرطان معده یا نوعی «سرطان لنفاوی (لنفوم) با درجه پایین» به نام MALT می شوند.سیگار کشیدن خطر زخم های گوارشی و سرطان های مربوط به «هلیکوباکتر پیلوری» را افزایش می دهد و همچنین درمان آنتی بیوتیکی این عفونت را مشکل تر می کند. رژیم غذایی حاوی مقدار زیاد نمک، غذاهای دودداده شده و غذاهای کنسرو شده خطر سرطان معده را می افزایند و بالعکس غذاهایی که حاوی ویتامین ها و سایر مواد آنتی اکسیدان هستند، ظاهراً این خطر را می کاهند. از آنجایی که «هلیکوباکتر پیلوری» شایع است، تعجب آور نیست که پزشکان آن را مسوول بسیاری از بیماری های دیگر هم بدانند.
عفونت با «هلیکوباکتر پیلوری» پس از سال ها ممکن است به «گاستریت آتروفیک» بینجامد؛ عارضه یی که در آن پوشش درونی معده نازک می شود و مقدار کافی اسید تولید نمی کند تا ویتامین B۱۲ را از غذا آزاد کند.
بحث برانگیزتر ارتباط احتمالی بین «هلیکوباکتر پیلوری» و سوء هاضمه بدون زخم یا non-ulcer dyspepsia است، نامی پر طول و تفصیل که برای بیماران علائمی شبیه زخم گوارشی تولید می کند (مثلاً درد در قسمت فوقانی شکم، پری زودرس، آروغ زدن و تهوع) بدون اینکه زخمی وجود داشته باشد.
در حال حاضر بیشتر شواهد حاکی از آن است که درمان «هلیکوباکتر پیلوری» این علائم را در این گروه از بیماران تخفیف نمی دهد، در حالی که درمان در رفع علائم افراد دارای علائم مربوط به زخم واقعی بسیار موثر است. پزشکان توافق دارند که «هلیکوباکتر پیلوری» در ایجاد «بیماری ریفلاکس معدی-روده یی» (GERD) بازگشت محتویات اسیدی معده به داخل مری که باعث سوزش سر دل می شود، نقشی ندارد - برعکس، اختلاف نظر در اینجا در این باره است که آیا «هلیکوباکتر پیلوری» ممکن است در واقع با کاهش اسید معده در مقابل GERD محافظت ایجاد کند.برخی شواهد همچنین «هلیکوباکتر پیلوری» را به سایر بیماری ها از کم خونی و فقر آهن گرفته تا مشکلات پوستی و خونی، میزان پایین کلسترول خوب HDL خون و تصلب شرایین ارتباط داده اند. پژوهش های بیشتری مورد نیاز است تا تعیین کند آیا این ارتباط ها واقعاً وجود دارند یا نه.
● تشخیص
آسان ترین راه تشخیص «هلیکوباکتر پیلوری» انجام یک آزمایش خونی است که می تواند پادتن ها یا آنتی بادی هایی را شناسایی کند که در پاسخ به عفونت تشکیل می شوند.
به رغم آسانی انجام آزمایش خون، این شیوه دارای دو محدودیت است؛ اول اینکه نمی تواند میان یک عفونت فعال که باعث بیماری می شود و یک عفونت نهفته که علائمی ایجاد نمی کند، تفاوتی قائل شود و دوم اینکه آزمایش خون نمی تواند بگوید که آیا درمان باعث معالجه بیماری و ریشه کنی باکتری شده است یا نه، چرا که پادتن های ضدباکتری مدت ها پس از نابودی آن در خون باقی می مانند.با این وجود اگر میزان پادتن قبل از درمان بسیار بالا باشد، نشان دهنده عفونت فعال است، در حالی که کاهش شدید پس از درمان بیانگر موفقیت آن است.
دو آزمایش غیرتهاجمی دیگر به پزشکان امکان می دهد که عفونت فعال با «هلیکوباکتر پیلوری» را تشخیص دهند و با دقت بسیار معالجه بیماری را ارزیابی کنند.آزمون جدیدتر میزان پروتئین های باکتری را در نمونه مدفوع شناسایی می کند. حدود ۹۴ درصد بیماران دارای عفونت فعال «هلیکوباکتر پیلوری» آزمایش مدفوع مثبت است و اگر درمان موفقیت آمیز باشد، نتیجه آزمایش تقریباً همه این افراد یک تا چهار هفته پس از درمان منفی می شود.
آزمون قدیمی تر بر توانایی «هلیکوباکتر پیلوری» در تجزیه اوره متکی است. «آزمایش تنفسی اوره» یک شیوه سریع، دقیق و ایمن برای شناسایی «هلیکوباکتر پیلوری» است و از آنجایی که تنها باکتری های فعال را شناسایی می کند، می تواند برای آزمایش معالجه باکتری به کار رود.اغلب بیمارانی که گمان می رود «هلیکوباکتر پیلوری» داشته باشند، می توانند با یکی از این سه آزمایش غیرتهاجمی تشخیص داده شوند. اما قدیمی ترین آزمایش برای «هلیکوباکتر پیلوری» یک شیوه تهاجمی است که استاندارد طلایی باقی می ماند.
در واقع آندوسکوپی برای مستند ساختن عفونت خودالقاشده دکتر «مارشال» در سال ۱۹۸۴ مورد استفاده قرار گرفت.همه بیمارانی که در معرض خطر سرطان معده هستند، باید تحت آندوسکوپی قرار گیرند؛ علائم هشداردهنده یی که نیاز به آندوسکوپی را مطرح می کنند در ادامه فهرست شده اند.پیش از آندوسکوپی به بیمار یک داروی مسکن داده می شود و یک ماده بی حسی به گلوی او اسپری می شود. سپس پزشکان لوله فیبر نوری آندوسکوپ را از طریق دهان به معده می فرستند. آنها پوشش معده را بررسی می کنند و بیوپسی یا تکه برداری انجام می دهند. برای تشخیص سریع می توان نمونه بافت معده را از لحاظ وجود آنزیم «هلیکوباکتر پیلوری» که اوره را تجزیه می کند، مورد آزمایش قرار داد.متخصصان آسیب شناسی با استفاده از میکروسکوپ و رنگ آمیزی های مخصوص می توانند خود باکتری را نیز در مخاط معده ببینند و آن را از لحاظ حساسیت به انواع پادتن ها مورد آزمایش قرار دهند.
● درمان
وقتی صحبت عفونت می شود، همه به یاد آنتی بیوتیک و علاج فوری می افتند. این شیوه برای بسیاری از باکتری ها موثر است، اما نه برای «هلیکوباکتر پیلوری» که توانایی غریبی برای مقاوم شدن به آنتی بیوتیک ها دارد. خوشبختانه پزشکان می توانند با استفاده از درمان ترکیبی آنتی بیوتیک بر این مشکل فائق آیند.بسیاری از برنامه های درمانی در دسترس هستند؛ در همه آنها ترکیبی از دست کم دو آنتی بیوتیک به علاوه یک یا چند داروی خنثی کننده اسید به کار می روند. برخی از داروهایی که معمولاً مورد استفاده هستند، اینها هستند؛
آموکسی سیلین؛ این داروی مشتق از پنی سیلین نسبت به داروهای مشابه موثرتر است زیرا به داخل شیره معده ترشح می شود. این دارو معمولاً با دوز ۱۰۰۰ میلی گرم و دو بار در روز تجویز می شود. عوارض جانبی عمده آن دانه های پوستی و اسهال هستند.
کلاریترومایسین؛ این عضو خانواده اریترومایسین یکی از موثرترین داروها برای «هلیکوباکتر پیلوری» است و معمولاً با دوز ۵۰۰ میلی گرم و دو بار در روز تجویز می شود. عوارض جانبی عمده این دارو مزه ناخوشایند در دهان، تهوع و اسهال است. این دارو گران هم است.
مترونیدازول؛ این دارو که زمانی همیشه بر «هلیکوباکتر پیلوری» موثر واقع می شد، اکنون با بروز مقاومت میکروبی روبه رو شده است و بنابراین پزشکان آن را تنها برای بیمارانی که نمی توانند آموکسی سیلین مصرف کنند، به کار می برند. دوز معمول این دارو برای هلیکوباکتر پیلوری ۵۰۰ میلی گرم و دو بار در روز است. عارضه جانبی عمده این دارو مزه غیرطبیعی در دهان، تهوع و بی اشتهایی، سردرد و در موارد نادری تحریک اعصاب است.
تتراسیکلین؛ معمولاً با دوز ۵۰۰ میلی گرم و چهار بار در روز تجویز می شود. تتراسیکلین بیش از همه در ترکیب با سایر داروها برای بیمارانی که درمان های خط اول در آنها موثر نبوده است به کار می رود. عوارض جانبی عمده این دارو شامل دانه های پوستی، حساسیت به نور خورشید و اسهال است.
اومپرازول؛ این دارو اولین دارو از رده داروهای «مهارکننده پمپ پروتون» بود و به میزان قابل توجهی از ترشح اسید معده می کاهد ولی اثر مستقیمی بر هلیکوباکتر ندارد، گرچه اثربخشی آنتی بیوتیک ها را می افزاید. دوز معمول این دارو برای «هلیکوباکتر پیلوری» ۲۰ میلی گرم در روز حین درمان آنتی بیوتیکی است. عارضه جانبی آن گاهگاهی سرگیجه است. بسیاری از داروهای مهارکننده پمپ پروتون در دسترس هستند و می توان آنها را جایگزین اومپرازول کرد.
بیسموت ساب سالیسیلات؛ گرچه بیسموت یک آنتی بیوتیک نیست، اما می تواند هلیکوباکتر پیلوری را در معده از بین ببرد. این دارو همیشه با دو آنتی بیوتیک همراه می شود و دوز معمول آن دو قرص و چهار بار در روز است. تنها عارضه جانبی رایج سیاه شدن مدفوع است.
رانیتیدین بیسموت سیترات؛ در این داروی جدید رانیتیدین را که سال ها برای کاهش ترشح اسید معده به کار می رفت با بیسموت که دارای خواص ضدباکتری است، ترکیب می کنند. این دارو به تنهایی نمی تواند هلیکوباکتر را ریشه کن کند. اغلب بیماران به دوز ۴۰۰ میلی گرم و دو بار در روز دارو به همراه سایر داروها به خوبی پاسخ می دهند.رژیم های درمانی بسیاری در دسترس هستند؛ این رژیم ها ایمن و موثر هستند، اما مشکل گرانی نسبی آنها و ناخوشایند بودن تحمل دوره درمان طولانی است. تا همین اواخر برنامه های ۱۰ تا ۱۴ روزه شیوه استاندارد بودند، اما اکنون بسیاری از پزشکان رژیم های درمانی ۷ روزه را ترجیح می دهند. رایج ترین رژیم درمانی تجویز آموکسی سیلین، کلاریترومایسین و اومپرازول برای ۷ تا ۱۴ روز است. در یک ترکیب رایج دیگر تنها مترونیدازول به جای آموکسی سیلین تجویز می شود. یک رویکرد دیگر تجویز تتراسیکلین، مترونیدازول، بیسموت و اومپرازول برای دو هفته است. البته رژیم های درمانی متعدد دیگری نیز به وسیله متخصصان پیشنهاد شده اند.شواهد نشان می دهند که «هلیکوباکتر پیلوری» برای هزاران سال همزیست انسان ها بوده است، اما پزشکان تازه به حضور آن پی برده اند.
توصیه های غذایی
توصیه های غذایی در زمان افطار:
با توجه به کاهش فعالیت دستگاه گوارش در زمان روزه داری مصرف سریع مواد غذایی سنگین با حجم زیاد می تواند موجب بروز ناراحتی های گوارشی شود . لذا توصیه می شود :
- بهترین نوع افطاری ، نان ، پنیر ، سبزی و مایعات است .
- افطار را با مایعات گرم مانند چایی کم رنگ یا شیر گرم ،حلیم کم روغن به همراه خرما یا کشمش ، عسل و به طور کلی با یک قند طبیعی آغاز کنید .
- برای جلوگیری از اختلال در هضم غذا در هنگام افطار آب زیاد ننوشید و کمبود آب بدن را با نوشیدن مایعات کافی بعد از افطار تا زمان خواب جبران نمایید .
- از مصرف نوشابه های گازدار، مایعات سرد یا مایعات خیلی داغ پرهیز نمایید.
- خوردن حداقل یک لیوان شیر یا معادل آن ماست ، خوردن پنیر ، گوشت یا تخم مرغ در افطاری و غذاهای متداول خانواده ها (غذای شام در ماه های غیر رمضان) به عنوان افطاری و یک غذای دیگر در سحری سفارش می شود .
- خرما و کشمش را جایگزین زولبیا و بامیه کنید. به این ترتیب اشتها کنترل می شود .
- باید نوجوانان از خوردن غذاهای پر حجم اما کم کالری و آبکی در افطار خودداری کنند .
- بهتر است بین زمان افطار و شام کمی فاصله باشد .
- سعی نکنید حذف وعده ناهار را در زمان افطار جبران کنید . زیرا عوارض پر خوری در روزه داری دو چندان بوده و موجب سنگینی ، احساس کلافگی، خواب آلودگی و گاهی سوء هاضمه می شود .
- از مصرف غذاهای شور و چرب خودداری کنید .
- از میوه جات و دیگر میان وعده های غذایی در فاصله افطار تا سحـر استفـاده نمایید . در وعـده های غذایی سحر و افطار مصرف سبزیجات و لبنیات توصیه می شود .
- ابتدا روزه را با غذاهای سبک مثل سوپ و آش افطار کنید و بعد از حدود 2 ساعت شام بخورید چرا که معده در ابتدا به هضم غذاهای ساده می پردازد و دیگر دچار مشکل نمیشود.
- خوردن چای شیرین کم رنگ ، فرنی و حلیم بی روغن در آغاز افطار مناسب است .
- آش رشته یا غذاهای مشابه آن که پر حجم و تا حدودی دیر هضم هستند مناسب افطار نیستند ، و سبب ترش کردن و احساس ناخوشایند ناشی از اختلالات هضم می شوند .
- اگر تخم مرغ میل می کنید در درجه اول به صورت آب پز سفت و در درجه دوم نیم بند باشد . گفتنی است نیمرو دیر هضم تر از تخم مرغ آب پز است .
- خوردن غذاهای چون حلیم (یک منبع عالی پروتئین بوده و از غذاهای دیر هضم )خرمـا (منبـع عالی قنـد ، فیبر، کربوهـیدرات، پتاسیم و منیزیم) مغز بادام (غنی از امـلاح خصـوصـاَ کلسیـم و فیبـر )موز (منبع غنـی پتاسیـم، منیزیـم و کـربوهیـدرات)در ماه رمضان توصیه می شود .
توصیه های غذایی در زمان سحر :
- وعده غذایی سحر را فراموش نکنید ، مصرف غذا در سحر برای نوجوانان در حال رشد الزامی است .
- در وعده سحر حتماً از غذاهای گرم و تازه ، کم چرب، کم نمک ، کم روغن مصرف نمائید .
- برای میل غذا در هنگام سحـر به اندازه کافـی وقت بگـذارید و از تند خوردن و پر خوری پرهیز نمایید .
- از نوشیدن دوغ (به جهت نمک و چربی موجود در آن) ، نوشابه های گازدار نوشیدنی های شرین خودداری نمائید .
- از غذاهایی که دارای قندهای مرکب هستند مثل میوه جات و غذاهای حاوی فیبر مثل سبزیجـات بیشتر استفـاده نمایید.
- از مواد غذایـی سرخ کـرده، پر چـرب و شور پرهیـز گـردد.زیرا باعث سوء هاضمه ، سوزش سر دل و تشنگی در طول روز می شود .
- از غلات و حبوبـات به میزان دلخـواه در ترکیبـات غذایـی سحری استفاده نمایید.
- بلافاصـله بعد از صرف غذا نخوابیـد و برای بهبـود عملکـرد دستگاه گوارش، چند دقیقه پیاده روی نمایید .
- برای کاهش تشنگی می توانید از لیمو ترش ، ماست ، سبزی خوردن استفاده نمائید .
- در هنگام سحر از خوردن غذاهای خشک مانند کوکو سیب زمینی ، کوکو سبزی ، کتلت ، انواع کباب و همچنین از مصرف زولبیا ، حلواهای شیرین و چرب ، غذاهای که با ادویه جات زیاد تهیه می شوند ، سس مایونز ، خامه ، سوسیس ، کالباس و دیگر غذاهای آماده بپرهیزید.
- از خوردن چای زیاد خصوصاً پر رنگ در هنگام سحر و نیز قهوه خودداریی نمائید زیرا باعث دفع ادرار زیاد و موجب تشنگی در طول روز می شوند .
مشکلات جسمی در روزه داری ، علل و درمان :
یبوست :
علل :مصرف کربوهیدرات های تصفیه شده، مصرف آب کم و فیبر غذایی .
درمان :مصـرف کم کربـوهیدرات های تصفیه شـده ، افزایش مصـرف آب، استفاده از سبوس در پخت نان ها، استفاده از آردهای قهوه ای و سبوس دار
سوءهاضمه و نفخ :
علل : پرخوری ، مصرف زیاد غذاهای چرب و سرخ شده ، غذاهای تند و ادویه دار ، غذاهایی که ایجاد نفخ می کننـد مثل تخـم مرغ ، کلـم ، لوبیـا ، عدس و نوشابـه های گاز دار
درمان : پرخوری نکنید، آب میوه یا آب بنوشید، از غذاهای سرخ کردنی اجتناب کنید.
ضعف و افت فشار خون :
علل : مصرف کم مایعات و تعریق زیاد
درمان: به مکان های گرم نروید، مصرف مایعات و میوه ها را افزایش دهید .
سردرد :
علل : عدم مصرف کافئین و تنباکو، انجام کار زیاد در طول روز، کم خوابی، گرسنگی که معمولاَ در طول روز بیشتر شده و در انتهای روز بدتر می شود. سردرد وقتی با افت فشار خون همراه شود، می تواند منجر به سردرد شدید و حالت تهوع قبل از افطار شود
درمان:در طول یک یا دو هفته قبل از ماه مبارک رمضان به تدریج مصرف کافئین و تنباکو را قطع کنید . چای سبز بدون کافئین ممکن است جایگزین خوبی باشد.همچنین برنامه خود را در طول ماه رمضان طوری ترتیب دهید تا خواب کافی داشته باشید
کاهش قند خون :
علل در افراد غیر دیابتی : مصرف زیاد قند مثل کربوهیدرات های تصفیه شده مخصوصاَ در هنگام سحر باعث می شود که بدن مقدار زیادی انسولین تولید کرده و باعث افت قند خون شود
درمان : خوردن غذای مناسب در هنگام سحـر و کاهش مصرف نوشیدنی ها و غذاهـای حاوی قند سـاده
توجه :افراد دیابتی ممکن است به تنظیم مجدد داروهای خود در ماه رمضان احتیاج داشته باشند و باید با پزشک خود مشورت کنند
انقباضات عضلانی :
علل : مصرف کم غذاهای حاوی کلسیم، پتاسیم، منیزیم
درمان : خوردن غذاهای غنی از املاح بالا مثل سبزیجات، شیر و لبنیات، گوشت و خرما
توجه: افراد دارای فشار خون بالا که تحت درمان هستنـد و افراد دچار سنگ کلیه، باید با پزشک خود مشورت کنند
زخم معده ، سوزش سر دل ، التهاب معده :
افزایش سطح اسید در معده خالی در ماه رمضان باعث تشدید زخم و التهاب معده می شود که به صورت احساس سوزش در ناحیه معده و زیر دنده ها ظاهر می شود. اسید معده ممکن است به مری برگشت نموده و باعث سوزش زیر جناغ و ترش کردن شود. غذاهای چرب ، قهوه و نوشابه های سیاه این حالت را بدتر می کنند .
درمان های پزشکی برای کنترل سطح اسید معده وجود دارند و افراد مبتلا ، قبل از روزه گرفتن باید با پزشک خود مشورت کنند .
سنگ کلیه :
سنگ کلیه ممکن است در افرادی که به مقدار کم آب می نوشند ایجاد شود. بنابراین مصرف زیاد مایعات برای جلوگیری از تشکیل سنگ ضروری می باشد .
توصیه های دارویی در ماه رمضان
چنانچه بیمار از شرایط عمومی مناسبی برای روزه داری برخوردار باشد ،قاعدتاً استفاده از اشکال دارویی خاصی که داروها را به صورت غیر خوراکی به بدن می رساند ،مشکلی ایجاد نخواهد کرد.
بعضی از این اشکال دارویی عبارتند از: قطره های گوشی، بینی و چشم، کرم ها، پمادها و داروهایی که به صورت پلاستر(چسب های پوستی)مصرف می شوند، شیاف های مقعدی و واژینال، دهان شویه ها و اسپری های دارویی(مانند داروهای ضد آسم؛ که در مورد این داروها نظرات شرعی مراجع تقلید متفاوت است)، قرص های زیرزبانی مانند نیتروگلیسیرین (که در مورد این داروها نیز نظرات شرعی مراجع تقلید متفاوت است)، داروهای تزریقی عضلانی و زیرجلدی به شرط آنکه حاوی ویتامین ها و یا مواد مغذی نباشند (که البته در مورد داروهای تزریق وریدی نیز مراجع تقلید نظرات متفاوتی دارند.) افرادی که باید داروهای خود را به طور روزانه (یکبار در روز) مصرف کنند، برای ادامه درمان خود در زمان روزه داری با مشکل خاصی روبه رو نیستند.
این بیماران می توانند زمان مصرف داروی خود را در فاصله بین افطار تا سحر قرار دهند. در صورتی که لازم است داروی خود را با معده خالی مصرف کنند،بهترین زمان مصرف دارو برای آنها یک ساعت قبل از سحری و یا دو ساعت بعد از افطار یاشد.